Birkaç fonksiyonundan bahsedecek olursak:
- Devletlerin hepsini "Tümü" sekmesinde bir arada görebileceğiniz gibi "İslamiyet Öncesi", "İlk Türk İslam", "Moğol Hanlıkları", "Geç Dönem" gibi sekmeleri kullanarak filtreleyip ayrı ayrı ayrı görmeniz de mümkün.
- Tüm sekmelerde devletler, kuruluş tarihleri esas alınarak kronolojik şekilde -mümkün olduğunca- sıralanmaktadır.
- "İslamiyet Öncesi", "İlk Türk İslam", "Moğol Hanlıkları" ve "Geç Dönem" sekmelerinin her biri farklı renklerle ilişkilendirilerek ayırt edilmesi kolaylaştırılmıştır.
- Hızlıca hatırlanabilmesi için devletin isminin altında o devletle ilgili en önemli hükümdarların ismi yazmaktadır.
- Tarihlerin hemen altındaki açma - kapama butonu ile ilgili devletin başlığı genişletebilir veya daraltabilirsiniz.
- Genişletildiğinde ilgili devlete dair önemli birkaç bilgiye hızlıca erişebilirsiniz.
- Bilgilerin altındaki sorgu butonu ile direkt olarak arama motorunda ilgili devlete dair bir arama yapabilirsiniz.
Filtreleri kullanarak ilgilendiğiniz döneme odaklanabilir, merak ettiğiniz devletin detaylarını açarak kilit bilgilere anında ulaşabilirsiniz.
Zaman çizelgesine aşağıdan veya tam sayfa olarak görmek isterseniz şuradan ulaşabilirsiniz.
DİKKAT DİKKAT! Bu zaman çizelgesi yapay zeka desteğiyle oluşturulmuştur, dolayısıyla yanlış bilgiler içerebilir. Lütfen çizelgenin içerdiği bilgileri, önce kendi güvenilir kaynaklarınızdan doğrulayınız ve sonrasında, bu çizelgeyi bir göz atma veya konuyu tekrar etme aracı olarak kullanınız. Asıl referans kaynağı olarak kullanmanız tavsiye edilmemektedir.
İslamiyet Öncesi Türk Devletleri ve Boyları
İskitler (Sakalar)
Alper Tunga / Tomris Hatun
MÖ 8. – MÖ 3. yy
▼ÖzellikTarihte bilinen ilk atlı göçebe Türk topluluğu kabul edilirler. Tomris Hatun, tarihin bilinen ilk kadın hükümdarıdır.
KültürMaden işlemede çok usta oldukları için "Bozkırın Kuyumcuları" olarak anılırlar. Alper Tunga ve Şu destanları onlara aittir.
Büyük (Asya) Hun İmparatorluğu
Teoman / Mete Han
MÖ 220 – MS 216
▼KuruluşTeoman tarafından kuruldu; Mete Han (Modun Şanyu) önderliğinde zirveye ulaştı.
ÖnemBilinen ilk büyük Türk devleti. Çin'i vergiye bağladı; Çin Seddi büyük ölçüde Hunlara karşı inşa edildi.
TeşkilatOnluk askeri sistem (onbaşı → tümen) ve kurultay geleneğinin başlangıcı.
YıkılışKuzey–Güney diye ikiye ayrıldı; MS 216'da tamamen dağıldı.
Avrupa Hun İmparatorluğu
Balamir / Attila
374 – 469
▼KuruluşAsya Hunlarının batıya göçüyle Karadeniz kuzeyinde ortaya çıktı.
Attila"Tanrının Kırbacı" Attila, Roma'yı iki kez vergiye bağladı; Batı Roma'nın çöküşünü doğrudan hızlandırdı.
YıkılışAttila'nın 453'te ölümünün ardından oğulları arasındaki taht kavgasıyla dağıldı.
Akhunlar (Eftalitler)
Aksuvar
5. yy – 567
▼CoğrafyaAfganistan ve Kuzey Hindistan dolaylarında kurulmuştur. İpek Yolu egemenliği için mücadele ettiler.
YıkılışSasani ve Göktürk ittifakı sonucunda yıkılmışlardır.
Sibirler (Sabirler)
Balak Han / Boarık Hatun
5. – 6. yy
▼ÖzellikSibirya'ya adını veren Türk boyudur. Hunlardan sonra Anadolu'ya akın düzenleyen ikinci Türk topluluğudur.
AskeriSasanilerle birleşip Bizans'a karşı savaşmışlardır. Ordularında kadınların da yer almasıyla (Boarık Hatun) bilinirler.
I. Göktürk Kağanlığı
Bumin Kağan
552 – 630
▼KuruluşBumin Kağan, Avarları yenerek Ötüken merkezli kağanlığı kurdu. Kardeşi İstemi Batı'yı yönetti.
YazıTürk tarihinde bilinen ilk alfabeyi (Göktürk/Runik) kullandılar. "Türk" adıyla kurulan ilk devlettir.
CoğrafyaPasifik'ten Karadeniz'e uzanan geniş coğrafyaya hâkim oldu.
YıkılışÇin (Tang) baskısı ve iç çekişmelerle 630'da yıkıldı.
Avarlar (Juan-Juanlar)
Bayan Hakan
562 – 805
▼ÖzellikHem Asya'da hem Avrupa'da devlet kurmuşlardır. Üzengiyi Avrupa'ya taşımışlardır.
İstanbulSasanilerle ittifak yaparak İstanbul'u kuşatan ilk Türk boyu/devletidir. (619 ve 626).
YıkılışFrankların saldırılarıyla zayıflamış ve asimile olmuşlardır.
Bulgarlar
Kubrat Han / Almış Han
632 – 1018
▼AyrılıkBüyük Bulgar Devleti yıkılınca İtil (Volga) ve Tuna Bulgarları olarak ikiye ayrıldılar.
Dinİtil Bulgarları, Almış Han döneminde (922) İslamiyet'i kabul etti (İbni Fadlan Seyahatnamesi). Tuna Bulgarları ise Hıristiyanlığı seçerek Slavlaştı.
Türgişler, Karluklar, Kıpçaklar
Orta Asya'nın diğer önemli Türk toplulukları
7. – 11. yüzyıl
▼TürgişlerBag Tarkan kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdarıdır. Emevîlerle (Sulu Kağan) savaşarak Orta Asya'nın Araplaşmasını önlediler.
KarluklarTalas Savaşı'nda (751) Abbâsîlerin yanında yer alarak Çin'i durdurdu; İslamiyet'i kabul eden ilk Türk boyudur. Karahanlıların atalarıdır.
Kıpçaklar (Kumanlar)Karadeniz steplerinde güçlü konfederasyon; Codex Cumanicus adlı sözlüğü oluşturdular. Memlük ordusunun temelini oluşturdular.
II. Göktürk (Kutluk) Kağanlığı
Kutluk / İlteriş Kağan
682 – 745
▼KuruluşÇin egemenliğine karşı başarılı bir bağımsızlık hareketiyle kuruldu.
Orhun YazıtlarıBilge Kağan ve veziri Tonyukuk döneminde dikilen yazıtlar; Türk tarihinin en önemli yazılı belgesi.
Yıkılış745'te Uygurlar, Karluklar ve Basmiller tarafından yıkıldı.
Uygur Kağanlığı
Kutluk Bilge Kül Kağan
745 – 840
▼ÖzellikBögü Kağan döneminde Maniheizm'i kabul ettiler; yerleşik hayata geçişın ilk büyük Türk örneğidir.
AlfabeGeliştirdikleri Uygur alfabesi sonradan Moğol ve Mançu yazılarını da etkiledi. Hareketli harf sistemi (matbaa) kullandılar.
Yıkılış840'ta Kırgızların saldırısıyla yıkıldı; Uygurlar Kansu ve Turfan bölgelerine göç etti.
Peçenekler
-
9. – 11. yy
▼ÖzellikDevlet kuramamış, boylar federasyonu halinde Karadeniz'in kuzeyinde yaşamışlardır. Rusların Karadeniz'e inmesini engellediler.
MalazgirtBizans ordusunda ücretli askerlik yaparken, Malazgirt Savaşı'nda (1071) taraf değiştirerek Selçukluların safına geçmişler ve zaferde rol oynamışlardır.
Kırgızlar
-
840 – Günümüz
▼Kuruluş840 yılında Uygur Devleti'ni yıkarak Ötüken merkezli devlet kurdular.
KültürDünyanın en uzun destanı olan Manas Destanı'nı ve Yenisey Yazıtları'nı oluşturdular. Moğol (Cengiz) egemenliğine giren ilk Türk boyudur.
Macarlar
Arpad
896 – Günümüz
▼AvrupaUral bölgesinden bugünkü Macaristan'a göç ederek devlet kurdular. Hıristiyanlığın Katolik mezhebini benimsediler.
ÖnemSlavların birleşmesini ve Balkanların tamamen Cermenleşmesini engellediler. Dünyadaki ilk Türkoloji Enstitüsünü (1870) kurdular.
Oğuzlar (Uzlar)
Oğuz Yabgu Devleti
10. – 11. yy
▼ÖnemTürk boyları içinde en kalabalık ve siyasi/tarihi açıdan en etkili olanıdır (24 Boy). Büyük Selçuklu, Anadolu Selçuklu ve Osmanlı Devleti'ni kuran boydur.
AvrupaAvrupa'ya (Balkanlar) giden Hıristiyanlaşmış kollarına "Uz" denir; Peçeneklerle birlikte Malazgirt'te saf değiştirmişlerdir.
İlk Türk-İslam Devletleri
Karahanlılar
Bilge Kül Kadir Han / Satuk Buğra Han
840 – 1212
▼İlk MüslümanSatuk Buğra Han'ın İslam'ı kabul etmesiyle (920'ler) Orta Asya'da kurulan ilk Müslüman Türk devleti oldu.
Kültürİlk Türkçe-İslami eserler bu dönemde yazıldı: Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacip) ve Divanü Lügati't-Türk (Kaşgarlı Mahmud). Resmi dilleri Türkçedir.
SiyasetHanedan Doğu (Balasagun) ve Batı (Semerkant) olarak iki kola ayrıldı.
YıkılışBatı kolu Karahitaylar, Doğu kolu Harzemşahlar tarafından yıkıldı.
Tolunoğulları
Ahmed ibn Tulun
868 – 905
▼KuruluşAbbasi halifesinin Türk kökenli valisi Ahmed ibn Tulun, merkezi otoriteden bağımsızlaşarak Mısır ve Suriye'yi yönetti.
ÖnemMısır'da kurulan ilk bağımsız Türk-İslam devletidir. Kahire'deki İbn Tulun Camii ve "Maristan" adlı hastaneleri meşhurdur.
YıkılışAbbasi ordusu tarafından yıkıldı; Mısır tekrar Abbasi kontrolüne girdi.
Akşitler (Ihşidliler)
Muhammed ibn Tuğç el-İhşid
935 – 969
▼KuruluşTolunoğullarının ardından Mısır'da hâkimiyet kuran ikinci Türk devleti. Suriye ve Filistin de yönetimleri altındaydı.
ÖnemHicaz Bölgesi'ne (Mekke-Medine) sahip olan ilk Türk-İslam devletidir.
Yıkılış969'da Fatımîler tarafından yıkıldı; Mısır Fatımî hâkimiyetine geçti.
Gazneliler
Alp Tegin / Sultan Mahmud
963 – 1187
▼KuruluşAlp Tegin tarafından Gazne (Afganistan) merkezli bağımsız devlet kuruldu.
Sultan MahmudHindistan'a 17 sefer düzenledi; İslam'ı Hindistan'a taşıdı. Abbasi halifesince "Sultan" unvanı verilen ilk Türk hükümdar.
KültürFarsça edebiyatın koruyucusu oldu; Firdevsî, Gazneli sarayında Şehname'yi kaleme aldı.
YıkılışDandanakan Savaşı'nda (1040) Selçuklulara yenilerek gücünü yitirdi, Gurlular tarafından yıkıldı.
Büyük Selçuklu İmparatorluğu
Tuğrul Bey / Alparslan / Melikşah
1040 – 1157
▼KuruluşDandanakan Zaferi'nin ardından Tuğrul Bey, 1055'te Bağdat'a girerek halifeyi Büveyhî baskısından kurtardı; "Doğunun ve Batının Sultanı" unvanını aldı.
Malazgirt 1071Sultan Alparslan, Bizans'ı Malazgirt'te büyük yenilgiye uğrattı. Anadolu'nun kapısı Türklere açıldı.
NizamülmülkBüyük vezir Nizamülmülk, Nizamiye Medreseleri'ni kurdu ve Siyasetname'yi yazdı. Devlet Melikşah döneminde en geniş sınırlarına ulaştı.
YıkılışKatvan Savaşı (1141) yenilgisi ve Sultan Sencer'in 1157'de ölümüyle parçalandı.
Türkiye (Anadolu) Selçukluları
Süleyman Şah / Alaeddin Keykubat
1077 – 1308
▼KuruluşSüleyman Şah önce İznik'i, I. Haçlı Seferi'nden sonra I. Kılıçarslan ise Konya'yı başkent yaptı.
Miryokefalon1176'da Bizans'ı yenerek Anadolu'nun kesin olarak Türk yurdu olmasını sağladılar (Yurttutan Savaşı).
EkonomiAlanya, Sinop, Suğdak alındı. Dünyadaki ilk devlet sigortacılığı uygulandı, kervansaraylar inşa edildi.
Kösedağ 1243Moğollara Kösedağ'da yenildi; devlet İlhanlı egemenliğine girdi ve Anadolu'da İkinci Beylikler Dönemi başladı.
Harzemşahlar
Anuş Tegin / Celaleddin Harzemşah
1097 – 1231
▼KuruluşKendilerini Büyük Selçuklu'nun mirasçısı olarak gören, Harezm bölgesinde kurulan devlettir.
Otrar FaciasıCengiz Han'ın elçilerini ve kervanını öldürtmeleri (Otrar Faciası) yıkıcı Moğol istilasını başlattı.
Yıkılış1230 Yassıçemen Savaşı'nda Anadolu Selçuklularına yenildiler, 1231'de Moğollar tarafından tamamen yıkıldılar.
Eyyübiler
Selahaddin Eyyubi
1171 – 1250
▼KuruluşZengi Atabeyliğinin kumandanından gelerek Fatımîleri tasfiye etti ve Mısır'da kuruldu.
Kudüs 1187Hıttin Savaşı'nda Haçlıları yenerek Kudüs'ü (88 yıl sonra) geri aldı. III. Haçlı Seferi'ne neden oldu.
YıkılışKendi yetiştirdikleri Türk-Kıpçak kökenli askerler (Memlükler) tarafından devrildi.
Memlükler (Kölemenler)
İzzeddin Aybek / Sultan Baybars
1250 – 1517
▼KuruluşEyyübilerin Türk kökenli köle askerleri (memlük), efendilerini devirerek Mısır'da kendi hanedanlarını kurdu.
Moğol DurağıAyn Calut (1260) ve Elbistan savaşlarıyla Moğolları (İlhanlıları) dünyada ilk kez durduran ve yenen devlet oldular.
Yönetim"Her emirin (komutanın) sultan olma hakkı vardır" anlayışıyla veraset sisteminde diğer Türk devletlerinden ayrılırlar. Abbasi halifeliğini himaye ettiler.
YıkılışYavuz Sultan Selim, Mercidabık (1516) ve Ridaniye (1517) savaşlarıyla Memlükleri yıkarak Mısır ve Hilafet'i Osmanlı'ya kattı.
Moğol İmparatorluğu ve Hanlıkları
Cengiz Han Moğol Devleti
Cengiz Han (Temuçin)
1206 – 1368
▼KuruluşTemuçin, 1206 Moğol kurultayında "Cengiz Han" unvanını aldı; dağınık Moğol boylarını tek bayrak altında topladı. Yasaname-i Büzürg kanunlarını uyguladı.
BoyutTarihin bitişik sınırlara sahip en büyük kara imparatorluğu: Pasifik'ten Doğu Avrupa'ya uzandı.
Türk BağlantısıOrdusunun ve bürokrasisinin önemli kısmı (Uygurlar) Türklerden oluşuyordu; devlet zamanla Türkleşti.
MirasÖlümünden sonra Altın Orda, Çağatay, İlhanlı ve Kubilay olmak üzere dört büyük hanlığa ayrıldı.
Çağatay Hanlığı
Çağatay Han (Cengiz'in 2. oğlu)
1227 – 1347
▼KuruluşCengiz Han'ın ikinci oğlu Çağatay'a bırakılan Orta Asya (Türkistan) toprakları; ölümünden sonra hanlık hâline geldi.
TürkleşmeHanlar Tarmaşirin döneminde İslam'ı benimsedi; bölge halkıyla kaynaşarak "Çağatay Türkçesi" edebiyatı doğdu.
YıkılışDoğu ve Batı olarak ikiye ayrıldı; Emir Timur'un yükselişiyle fiilen onun idaresi altına girdi.
Altın Orda Devleti
Batu Han
1242 – 1502
▼KuruluşCengiz Han'ın torunu Batu Han tarafından Karadeniz'in kuzeyi ve İdil boylarında kuruldu.
İslamiyetBerke Han döneminde İslamiyet'i kabul eden ilk Moğol-Türk devletidir. Halkının çoğu Kıpçak Türkleriydi.
Siyasi ÖnemYıkılana kadar Rus knezliklerini baskı altında tutarak Rusların güneye inmesini ve güçlenmesini engellediler.
YıkılışTimur'un saldırılarıyla zayıfladı; Kazan, Kırım, Astırahan, Şeybani ve Kasım hanlıklarına parçalandı. Bu durum Rusların yükselişine zemin hazırladı.
İlhanlı Devleti
Hülagu Han (Cengiz'in torunu)
1256 – 1335
▼KuruluşHülagu Han tarafından İran merkezli kuruldu. 1258'de Bağdat'ı yakıp yıktı, Abbasi hilafetine son verdi. Bâtıniliği (Haşhaşiler) ortadan kaldırdı.
İslamiyetGazan Han döneminde devlet İslam'ı resmî din olarak benimsedi (Mahmud adını aldı).
Kösedağ1243'te Anadolu Selçuklu Devleti'ni yenerek Anadolu'yu hakimiyetleri altına aldılar.
YıkılışEbu Said'in 1335'te ölümüyle parçalandı; ardından Celayirliler, Karakoyunlular ortaya çıktı.
Kubilay Hanlığı (Yuan Hanedanı)
Kubilay Han (Cengiz'in torunu)
1271 – 1368
▼KuruluşKubilay Han, Çin'in tamamını fethederek 1271'de Yuan Hanedanı'nı kurdu ve Pekin'i başkent yaptı.
ÖzellikDört Moğol devleti içinde İslamiyet'i kabul etmeyen ve Türkleşmeyen tek devlettir. Çin kültüründe asimile olup Budizm'i benimsediler. Marco Polo uzun yıllar sarayında kalmıştır.
Yıkılış1368'de Çin'de Ming Hanedanı'nın kurulmasıyla yıkıldı.
Geç Dönem Türk ve Türk-Moğol Devletleri
Karakoyunlar
Bayram Hoca / Kara Yusuf
1365 – 1469
▼KuruluşDoğu Anadolu, Azerbaycan ve İran dolaylarında kurulan Türkmen (Oğuz) devletidir. Başkenti Erciş, sonra Tebriz oldu.
KültürBalbal geleneğini İslamiyet'ten sonra koç-koyun heykelli mezar taşlarıyla yaşatan boydur.
Yıkılış1469'da büyük rakipleri olan diğer bir Türkmen devleti Akkoyunlular (Uzun Hasan) tarafından yıkıldı.
Timur Devleti (Timurlular)
Emir Timur (Aksak Timur / Tamerlane)
1370 – 1507
▼KuruluşÇağatay Hanlığı topraklarında (Semerkant) kuruldu. Timur, Cengiz soyundan gelmediği için Han yerine "Emir" unvanını kullandı.
Siyasi SonuçlarAltın Orda'yı parçalayarak Rusların büyümesine sebep oldu. Ankara Savaşı'nda (1402) Yıldırım Bayezid'i yenerek Osmanlı'yı Fetret Devri'ne soktu.
KültürUluğ Bey döneminde astronomi (rasathane) gelişti. Ali Kuşçu ve Hüseyin Baykara bu dönemde yetişti. Ali Şir Nevai "Muhakemetü'l-Lügateyn" eserini yazdı.
YıkılışÖzbekler (Şeybaniler) tarafından yıkıldı. Torunlarından Babür Şah Hindistan'a giderek Babür Devleti'ni kurdu.
Akkoyunlar
Kara Yülük Osman Bey / Uzun Hasan
1378 – 1501
▼KuruluşDiyarbakır merkezli kurulan Türkmen devletidir. Uzun Hasan döneminde sınırları Doğu Anadolu, Azerbaycan, Irak ve İran'a ulaştı.
KültürKur'an-ı Kerim'i ilk kez Türkçeye çevirdiler. Dede Korkut Hikayelerini yazılı hale getirdiler. Ali Kuşçu elçi olarak Osmanlı'ya gitmiştir.
Siyasi SonuçFatih Sultan Mehmed'e karşı Venedik ile ittifak kurdular ancak Otlukbeli Savaşı'nda (1473) mağlup oldular.
Yıkılış1501'de Safeviler (Şah İsmail) tarafından yıkıldı.
Safevi Devleti
Şah İsmail
1501 – 1736
▼KuruluşŞah İsmail tarafından Akkoyunlu devletine son verilerek Tebriz merkezli, İran'da kurulan Türk kökenli devlettir.
Din PolitikasıŞiiliği resmi mezhep olarak kabul ettiler ve bunu Anadolu'da (Şahkulu İsyanı) yaymaya çalıştıkları için Osmanlı ile sürekli savaştılar.
Çaldıran 1514Yavuz Sultan Selim'e karşı Çaldıran Savaşı'nı kaybettiler, Şah İsmail kaçmak zorunda kaldı ve Doğu Anadolu Osmanlı'ya geçti.
YıkılışAfşar boyundan Nadir Şah tarafından 1736'da devletin yönetimine el konarak hanedana son verildi.
Babür İmparatorluğu
Babür Şah
1526 – 1858
▼KuruluşTimur soyundan gelen Babür Şah'ın Hindistan'da Delhi'yi almasıyla (Panipat Savaşı) kuruldu. Hindistan'da kurulan en büyük Türk-İslam devletidir.
ZirveEkber Şah döneminde en geniş sınırlara ulaştı; din hoşgörüsü politikasıyla Hindu-Müslüman sentezini hedefledi (Din-i İlahi).
MimariŞah Cihan'ın eşi Mümtaz Mahal için Agra'da yaptırdığı Tac Mahal, Babürlü ve Türk-İslam mimarisinin zirve eseridir.
Yıkılış1857 Sipahi (Sepoy) Ayaklanması'nın ardından son Şah'ın sürgüne gönderilmesiyle İngiliz sömürgesine (Raj) dönüştü.
İlginizi çektiyse, yeni yazılarımı kaçırmamak için aşağıdaki form ile bloguma abone olmayı unutmayınız. 🔔
Peki, zaman çizelgesini nasıl buldunuz? Gözden kaçan büyük bir yanlışlık var mı? Düşüncelerinizi ve önerilerinizi yorumlarda duymayı heyecanla bekliyorum. 💬
Bir sonraki yazıda görüşmek üzere.
Allah'a emanet olun. 👋